News Update :
Showing posts with label Thu Leh Hla. Show all posts
Showing posts with label Thu Leh Hla. Show all posts

Rungdil Chanchin

Penulis : Unknown on Saturday, 30 August 2014 | 21:30

Saturday, 30 August 2014

Rungdil nupa hi suangpuilawn khaw hmar thlang lam, E.Phaileng road, Suangpuilawn leh Tuivawl inkara awm ani a. Suangpuilawn atangin 19Km vela hla ani. Pi pu te thawnthu ah leh tawgkam atanga hriat chhawn zel dan chuan, Suangpuilawn khaw chhak lam, Khawlian kawng bul mai, kawngthlagah Bual dil nen an awmho thin a ni. Bual dil pawh hian makna tak anei bawk a. Thla tin, thla det tirh te-ah he dil tui hi Sazuk, Sakhi etc.ten an in ziah thin (tunhnu-ah erawh ramngaw a chereu zo ta a, heihi ala dik reng em a hriat ta lo. Ramsa hliam, Bual dila lut reng reng chu man phak an ni tawh ngai lo a, sahliam ten damna atana an hman, an damdawi niin, Pi pute chuan an soi thin. Tichuan, ramsa ten harsatna an tawhin heng dil pahnih (pathum a ni ber zawk ang chu) te hi an pan thin a. Bual dil chuan, sahliam ka hnena lokal reng reng chu ka tidam zel ang..a ti a. Rungdil erawh chuan, kei chu Sahliam ka hnena lokal reng reng chu ka chhuah ngailo ang.. a ti thung a. An in nghirngho tan ta a.
A sawi ang tak chuan Rungdil a sahliam lut reng reng chu an rawn chhuak leh tawh ngailo ani tih Bual dil-in a hmuh chuan, Hetiang reng reng hian i khawsa dawn anih chuan kan awmdun theilo ang, hmundangah insawn rawh tiin Rungdil chu a hau ta a.Rungdil thinrim chu a in hrosa a, a khu ta vung vung mai a. Chu chu Bualdil-in a hmuh chuan, thil thalo zawk a thlen hma a a rang thei ang bera insawn chhuak tur chuan a ti ta a.
Tichuan, Rungdil nupa chu awmna tur zawngin an chhuak ta a. Suangpuilawn tlang rawn zawh chho in, Khawtren tlang liam thla zelin, hmarthlang hawiin an kal ta zel a.Tlang sang atang chuan Tuivawl thlen hma a ruamrai tha tak mai tlang hniamte te in a hual vel ram chu awmna atan tha dawn hle in an hria a, chu lam chu an pan ta a. An panna kawgah hian lunghmun awih deuh alo awm a, tah chuan Rahbi (step) an siam a.Chu chu tun thlegin hmuh tur ala awm a, LUNG RAHBI vuah ani a, helai vel ram hi LUNG RAHBI vuah ani a, helai vel ram hi LUNG RAHBI RAM ti a hriat hlen ani ta ani.

An tum ram chu kar lovah thlengin, awm hmun an bengbel ta a. A bul vel hi ngaw dur chhah tha tak, thing leh mau awm khep khupna ani a. Thing upa tak tak Chhura rual rual leh, mau leh rua pawh Arsi ek kai tuar khawpin a ngaw thim khup mai a. Heng Ngaw hnuaiah hian, Thilthek, hruipui, mitperh a tam em em a, Chu mai nilovin, Khanghu, Kawhtebel, Zawngtah, Hatkora leh Mizo chawhmeh chi hrang hrang a tam em em a.
Hetiang taka Ngaw dur anih avang hian Ramsa chi hrang hrang leh Sava a tam em em mai a, a bikin Varung an tam leh zual a, hei vang hian Rung dil (Varung dil) an lo tih phah ta a ni. Thawnthu a ansawi thin pakhat chu, pa pakhat hian Rungdil lian zawk (A nu) leh a te zawk (A pa) ah hian Mangkhawng a kam a. A en apiang hian Varung leh nungcha dangte alo delh teuh teuh thin a. Zankhat chu a mumangah, a mangkhawng chu sut (kam tawhlo) turin an lo hrilh a. Mahse, a delh duh em avangin a sut phal lova, vawikhat leh chauh, a ti zel a. Tuk khat chu a Mangkhawng a zuk en leh chuan, naute ban hi a lo delh a. Ngaihthalo takin in lamah a haw ta a. In a thlen chuan a fa chu a lo thi reng mai a ni an ti. Chuta tang chuan Rungdil hian huai neiin an ring a, an tih em em thin ani. Heti taka ngaw anih vang hi nge, helai rama riakte hian thawm chi hrang hrang zan lama thingkih tluk ri uar uarte, phun nuah nuah thawmte an hre fo thin a. Dawihzep deuh phei chu mahniin an riak ngamlo hial thin. Hetia hmun fianrial tha tak maia an inben bel hnu pawh hian Rungdil hi ala khu vung vung thin a, a nu zawk hi a chang hian hlawm khat laiah hian thisen ang hian a sen kulh thin a, Thi a nei (period) an ti thin. Dil tui chunglang hi patek (green algae) hring in a khuh chhuak vek a, ralkhat atanga thlir chuan Dil pawh a anglo hial thin. Chu patek chu a insawn thin a, dil zat ve ah te a inhnawl khawm a, a dil zahve hi fim kukin a awm thin bok. Dil ah hian lui luanglut pakhat mah a awmlo a, a luan chhuahna chu a te zawk lamah a awm ve thung a ni.Dil mawng atang a tui rawn chik chhuak in a siam ni berin a lang.Tui chunga patek kan tih mai hi han khawih hian a thap hrak mai a, mur hil hel hian a awm a, patek pangngailo ang tak hian taksa a beite hi a ro hnu hian han tuai ila, a til er er thei a.

Heng patek kan tih mai hi Fisheries deptt. chuan enfiahin, sangha chaw tha tak mai a ni e an ti a. Kum 1983 khan Mizoram sorkara Fisheries deptt. in enkawl tanin Sangha an dah a, heng an sangha dah hi an lian thei hle a, 17Kg-20Kg lai te a tling thei a ni. Tunah chuan dil nu leh pa inkarah hian kawngpui (black top) nuam tak mai a kal ruih a, dil kamah hian viewing gallary a awm bawk a, Building tha tak mai sak belh bawk ani a.Hmun hrang hrang atangin zirlaite leh midang dangte picnic in an kal fo thin.
Rungdil len zawng leh thuk zawng hi chiag taka record a ni lemlo a. A lian zawk ( a nu) hi teh kualin Mizopa hlam 300 vel zeta lian, hlam 5 vela thuk ani a, a kam tuak hi hmun rem tak, kal kual theih vek a ni. A te zawk (a pa) hi bialpap lovin, dung sei deuhin a awm thung a, teh kualin hlam 200 chuag zet a ni a, luan chhuahna a nei a, a kam vel hi dum chhah takin a hual vel vek a, dum awmna zuk thlenglo hian a kam tuak hi kalkual theih vek, hmun rem tak tho ani

Rungdil lian zawk chhak Suangpuilawn lam kawngpui bul maiah hian, Lei kua thuk tak, a thukzia hriatphak loh a, (mumal taka teh a nihloh avangin) a awm bawk a. Lei tak vek ni lovin, a tawntirh ah hian Lungkelh a intan ani a. Tunhma chn Khurchhia a Mai an thlak hi Rungdilah a lang thin a, Rungdil nen inpawhin an ngai thin.

He Khurchhia hian makna tak a nei a, Thlasik ah a khu vung vung thin a, chu chu ‘A Thaw’ an ti thin.Tun hnuah hian a bul vel lo a an neih thin avang leh bawlhhlawh tam tak a luh tak avangin tun hma angin a khu tawh ngai lova, a kua pwh a thuk tawh vak lo a ni. Tunhma deuh chuan a bul vel chu lo a tana neih pawh an tih deuh thin. He Khurchhia hi hmanlai a Pasaltha pakhat chuan luhchhuah a tum a, engemaw chu a lut thei a. Nimahsela, khur chhungah hian pialtlep thui tak alo awm avang leh a thim em avangin a zawh chhuak thei ta lo ani an ti.

Kum 1980 bawrvel khan Hrangbana College zirlai te pawh he Khurchhia ah hian an lo lut tawh a, a chhung a thim em avang leh a kua alo kikawi avangin thui an lut thei ta biklo a ni. A chhungah hian Bak an tam hle thin in sawi a ni bawk.

He Khurchhia atanga chhak lam hla tak tlang a thing leh mau techu a ro bum thin a. Hei hi Khurchhia atanga khu chhuak hian a ur ro niin an ring a, Khurchhe Ur Rotlang/Ramro an ti a ni. Mahse, hetia thing leh mau a ro bum thin chhan hi, Khurchhe ur ro ni lovin a ram leilung pan vang anih hmel! A chhan chu 80s bawr vel khan, helai tlangpang hi a min vak mai a, a hnuai hi Pialtlep zau tak mai alo ni a.Tunah chuan Khurchhe Ur rotlang/Ramro ti tawh lovin, Pialtlep tia hriat ani tawh zawk. He Pialtlep hmun hi kawngpuiin a paltlang a ni a. Zin veivak te tan poh motor atanga hmuh mai theih a ni a, ko pang Pialtlep a a awm zui mai hi a mawi danglam hle a ni
comments | | Read More...

Palak Dil Chanchin

1. Thu Hmatheh: 

Kum 1986, Shillong-a lehkha zira ka awm laiin Mizo țhian zaho awmkhawm chu hnamdang tlangval hian “Mizoramah dil lian te, tlang lian te, lui lian te in nei ve em?” tiin min rawn zawt a.  Kan țhianpa chuan “Mizoramah chuan Dil lian tak pakhat kan nei a, a hming chu RIH DIL a ni a, mahse Burma ramah a awm,” tiin a chhang a. Chu hnamdang tlangval chu a nuih a za khawp mai a. Fiamthu kan thawh-ah min ngaihsak a ni.  Hetih lai hian ka rilru chuan, “Mizorama Dil lian ber chu Palak Dil (Pala Tipo) a ni a, Tlang sang ber chu Phawngpui a ni a, Lui lian ber chu  Beinô (Chhimtuipui/Kolodyne) a ni,” ka lo ti rilru ve neuh neuhva.  Mahse, kan boruakin a zir loh tak em avangin ka sawi chhuak duh ta lem lova.

A ni lah taka, Mizorama Dil lian, Tlang sang leh Lui lian te hi Chhim lamah, Chhimtuipui District (tunah chuan Saiha District leh Lawngtlai District a ni ta) huam chhungah vek a awm a. Mahse, Zofate hian an chanchin hi kan hre tlem hle a, ngaihsak an hlawh vak lo bawk.
Burma rama awm Rih Dil hi a lâr zawkin ngaihsak a hlawh zawk emaw tih tur a ni a. Engnge a chhan ni ang? tiin ngaihtuahna thui tak min pe a. Tunlaia Chhim lam ațanga issue hrang hrang – Political, Ethnic Identity leh Union Territory te nen hian eng emaw ti taka inzawmna a nei em?
Zofate inpumkhatna atana kawng pawimawh tak zinga pakhat a ni thei ang em? tih thlengin min ngaihtuah tir hial a ni. Chuvangin, Zofaten Palak Dil (Pala Tipo) chanchin hi chiang leh zuala kan hriat theih nan te, Zofate inpumkhatna atan leh in-unauna tinghettu atana a țangkai beiseiin ka rawn chhawpchhuak a ni.

2. Palak Dil (Pala Tipo) Lo Awm Ţan Dan:

Palak Dil lo awm țan danah hian chanchin mak tak tak leh ngaihnawm tak tak a awm a. Palak Dil hi A.D 800-1200 inkar vel, Mara fate Burma ram ațanga an lo tlak thlak hun lai vel ațanga lo awm țan niin sawi a ni. A hun ngaihtuah-a a rei tawh nen, Mara faten pipute ațanga an inhlan chhawn dan (oral tradition) a danglam loh dan ațang hian Palak Dil lo awm țan dan hi a dik ngei ang tih a rin theih a ni. Mara pipute ațang tawh-a hriat dan tlanglawnah chuan Palak Dil lo awm țan dan chu hetiang hi a ni.
Hman lai chuan tuna Palak Dil awmna hmun phai zawlah khuan Hnychao khua a awm a, in 300 vel an ni. Hnychao tih awmzia hi, Hny chu Hnawl or len tihna a ni a. Chao tih chu mawng or kil tawp tihna a ni a. Hnychao awmzia chu A mawng tawpa hnawl/Kil tawpa hnawl tihna a ni. A thawnthu nen a inhmeh khawp mai. 

He Hnychao khaw lai takah hian Lungpui lianpui a awm a. Lungpui chuan a hnuaiah kua a nei a, a kua chu a bel tlun mai a. A khat tawkin Lungpui bul hnaia chhun-a naupang tualchai leh zana naupang pawnto te chu an bo leh daih țhin a. Hnychao khuaa awmte chuan an awmna hmun hi phaizawl ngaw dur pui a nih avangin Ramsa leh Ramhuai-ten naupangho chu an la bo ah an ngai mai țhin a ni. Mahse, țumkhat chu Mikhual Sumdawng Lasen zuar pawh zana a nula leng haw a bo tak tlat avangin a tukah chuan Khaw paho ngaih țha lo chuan Lungpui chu an han belchiang a.  Lungpui hnuaia kua bel tak awm chu Rulpui kua ni ngeiin an hre ta a. Chu Rulpui chuan mihring la-in a dawlh țhin niin an ring nghet ta a ni.
Tichuan Hnychao khaw paho leh tlangvalho zawng zawng chu chhuak khawmin, Rulpui man theih dan tur an ngaihtuah a. Nghakuai lian tawkah Ui tawktarha Rulpui chu man theih beiseiin, an nghakuaia ui tawktarh chu Rulpui kua nia an rinah chuan an thlak thla a, a hrui tawp lehlam chu Thingkung-ah an thlung a, an nghak ta a ni.

A tuk zingah chuan Tlangvalin an Nghakuai hrui chet laih laih thu leh thil awk a awm ngei thu an rawn tlangauva, tichuan a khawnawta chhuakin Paho leh Tlangval hoten Nghakuai hrui chu an pawt chhuak țan ta ni. Rulpui lian tak mai chu a lo awk ngei mai a, an han pawt chhuak zel a, mahse Lungpui lianpui vet nga zeta sei an pawhchhuah hnu pawh chuan an la pawhchhuah zawh theihloh fo avang leh khua te a lo tlai tak avangin Tlangval hovin an pawhchhuah theih chinah chuan an sat chum ta ringawt mai a.
An sahchhum veleh chuan an pawhchhuah bak Rulpui mei lam chu a kuaah chuan a tla lut a, ri mak leh ring, rapthlak em em a rawn richhuak ta uan uan mai a; khaw mipuite chuan mak an tiin an rap em em mai a. Tichuan, Rulpui an thah zan ațang chuan tui nasa em em mai hi Rulpui kua ațang chuan a rawn put chhuak ta hum hum mai a, rei lo te chhung lekin Hnychao Khua chu tui chuan a chimpil ta vek mai a, Dil lian takah a lo insiam ta a ni.

Palak Dil hi Mara țawng chuan Pala Tipo tih a ni.  Pala tih chu lem or dawlh tihna a ni a.  Tipo tih chu tui tam tak or Dil tihna a ni.  Tichuan Pala Tipo tih awmzia chu “Lem Dil” or “Tui tam takin a dawlh or Chimpil” tihna a ni. He Hnychao khua ațanga tlanchhuak hman ta te hi a piah lawka Tlangah awmhmun khuarin an khawsa a. A khaw hmingah pawh Pala khih, Lem Khua or Dawlh Khua an ti ta nghe nghe a ni. Mizo țawnga Palak Dil kan tih hi chuan a awmzia a phawk zo lo chauh ni lovin, a awmzia a bo hial niin alang. Palak Dil han tih tawp hi chuan, “ngaihruatin lunglen a hril chang chang” tih ang deuh kha a ni awm e.

3. Palak Dil Awmna Leh Zau Zawng:

Palak Dil hi Mara ram khawpui Saiha ațangin chhim-thlang lamah, km 94 laia hla-ah a awm a. A bul hnaiah hian khaw pathum Lawngban (Pala), Tongkalong (Tokalo) leh Phura khua te an awm a.  Phura tih loh khaw dang te hi chu Tlanga khaw awm an ni.  Palak Dil hi Phura khua ațanga chhim-thlang lam bawk km 6 vel lekah a awm a. Palak Dil pian hi Vahlah tui ang deuhva chhim leh hmar hawi zawnga sawl a ni.  Palak Dil sei zawng hi metres 870 zet a ni a, a zau zawng hi metres 700 zet a ni bawk. A thuk zawng hi metres 17 atanga 25 inkar a ni.  A tuichim chin hi mel khat leh a chanve bial vel a ni. Pu B. Lalthangliana sawi “a dung metres 783, a vang lam metres 475,” a tih hi tihsual palh a nih a rinawm (ref.Mizoram Encyclopedia, p.459).

Palak Dil hian Dil pathum a huam a, chungte chu a Pa, a Pui leh a Note tia vuahte an ni.  A Pa hi a Lian ber a, Palak Dil tih hming putu ber pawh hi a ni a, tuna kan sawi lai mek, Mizorama Dil lian ber hi a ni. A Pui hi a pa awmna ațanga chhim-chhak lam km 3 vela hla ah a awm a. A dung sei zawng hi ft. 280 a ni a, a zau zawng hi ft. 70 a ni. A thuk zawng hi a in ang lo nual a, a thuk lai ber hi ft. 27-30 vel a ni. A Note hi a pa awmna ațanga km 4 vela hla-ah a awm a. A pui ai hian a te deuh hlek a, țhal vaek char lai tak chuan Dil  Note-a tui awm hi chu a kang chat vek țhin.
Palak Dil (Dil Pa) ațang hian Mara rama lui lian pawl tak Pala lui a luang chhuak a.  He lui hi hmar lam hawi zawngin a luang a. A lui kam tawn hi ram zawl Leilet hmun, Phura zawl kan tih hi a ni a. Heng leilet te hi Mara ram ei leh bara chawmtu ber pakhat a ni.

4. Palak Dil Chhung Leh Bul Vela Chengte:
Tun hma chuan Ramngaw chhah țha takin a hual vel avangin Palak Dil bul velah hian Ramsa chi hrang hrang tam tak an awm țhin a. He lai ram ngaw velah hian thing lian pui pui, patling pawm rual rual leh Sai pum tiat tiat tur hi an la ding thelh thulh mai a ni. Hrui hnang chi hrang hrang, hruipui, hruitung, hruite, raichhawk, hnahbawr etc. pawh ala tam hle. Dil bul velah hian Ramsa chi hrang hrang – Sai, Sakei, Savawm, Sazuk, Sanghal, Sakhi, Zawng, Hauhuk, Ngau leh Dawr te pawh hmuh tur an la awm a ni.
Tun hma deuh chuan heng bul hnai vela Sai awm ten an thih dawnin Palak Dil hi an rawn pan țhin a, chuvangin Palak Dil mawngah hian Saingho pawh tam tham fe awm tura ngaih a ni.  Tin, Sava chi hrang hrang an la tam hle a, lei lama tla chi, Varihaw, Vahrit, Varung, Ramar te bakah, chunglama cheng Vapual, Vahai, Bullut leh Vate chi hrang hrang an la tam hle bawk.

Tin, Palak Dil-ah hian Sangha chi hrang hrang an awm a. A lar zualte chu, Nghameidum, Nghavawk, Nghakhing, Nghaleng leh Nghadeldul te an ni a.  Heng bakah hian Kaikuang, Chakai, Chengkawl bial, Satel leh Sumsi te an awm bawk. MADC (Mara Autonomous Distrcit Council) Forest Department ten an dah Sangha khawi chi – Major carp, Common carp leh Tilopia te an awm bawk. Major carp leh Common carp te hi an pung chak vak lova, Tilopia erawh hi chu a pung chak hle thung.  Heng bak hian Dila cheng chi Sava chi hrang hrang an awm bawk. Tui varak (Aquatic birds) phei hi chu Mizoram hmun dangah hmuh tur a awm ve meuh lo a ni awm e.

5. Palak Dil-in Huai A Nei?

Pipute hun ațangin Palak Dil hi thlarau khawvel nen inzawmna neia rinna nghet tak an lo nei a.  Mitthi thlarau kalna kawng niin an ngai bawk. Hman lai hun deuh phei kha chuan inbual leh a tui khawih pawh an serh hle a. Palak Dil tinawmnahtu, zunkhum, chilchhak, lunga vawm mai mai, țawng nawmnah, țawng tlahawlh tak tak hman leh awmze nei lova khawihtu chu Palak Dil Huai (Vengtu) hian a tina țhin a, damlohna-in a tlak buak ngei ngei țhin a, thih phah hialte pawh an awm nual tawh nia sawi a ni.

Sap hun lai khan Saheb pakhat, Mizovin Lalkaia an tih mai leh a hote chuan Mau pum hmangin Palak Dil chu an fangkual vel a. Dil lai tak an thlen chuan  Saheb chuan a Ngunhnam (sword) a ti tla palh ta hlauh mai a. A Sipai (Rahsi) zinga pakhat tui thiam ber chu a ngunhnam thlauh chu chhar tur chuan a tir ta a. Sipai chu Dilah chuan a liluh ta vang vang a. Mahse khawthim thleng pawha a rawn lan tak loh avangin tui ah a tlahlum ta niin an ngai a. Mahse, Saheb chuan “Tuia a tla hlum a nih chuan a ruang a rawn lâng tur a ni. Kan nghak rih ang,” a tih tlat avangin an hnial ngam ta lova, a ruang rawn lan hun an nghak ta ringawt mai a ni.
Mak tak maiin ni thum hnuah chuan Dil chhunga Sipai lut chu Saheb ngunhnam kengin a lo chhuak ta hlawl mai a!  A rui em em lehnghal a!  Dil chhungah ni thum lai a zu awm avang te, Zu rim a nam em em avang leh Dil chhungah zu in tur awm theia rin ngaihna an hriat loh avangin a thil hmuh leh tawn te sawi turin Saheb chuan a ti a. Sipai chuan “I thil hmuhte hi tumah hrilh suh ang che, i sawi chuan i thi ang min ti a, ka sawi ngam lo, ka sawi chuan ka thi ang,” a ti a.

Mahse, Saheb chuan a tihluih tlat avangin a hnial ngam ta lova, a thil hmuh leh tawnte chu a hrilh ta a, “Dil mawngah khuan khaw lian tak mai a lo awm a, mihring cheng te an awm a, chungho chuan chaw tui tak takin min hrai a, Zu te min intir a, ka rui lutukin ka lo awm rei palh ta a ni.  Ka lo chhoh dawn chuan min rawn thlah a, i thil hmuh leh tawn te hi tu hnenah mah sawi suh ang che, i sawi chuan i thi ngei ngei ang min ti a ni,” tiin hlau em em-in a sawi ta a ni.

A sawi ang tak tak chuan reilote-ah a thi ta mai a!  Saheb thinrim chuan a hote hnenah chuan an Silai (Rifle etc.) te hmanga Dil chhung chu kap turin thu a pe ta a. Dilah chuan Silai mu tam tawk an kap lut ta a ni. Chuveleh chuan thlipui nasa tak mai hi Dil ațang chuan a rawn tleh chhuak a, chunglam ațangin rial lian pui puiin a deng zui nghal bawk a. Thlipui leh rial chuan Saheb leh a hote chu a chanve deuh thaw a tihlum nghe nghe niin N.E. Parry chuan a ziak (The Lakhers(Tribal Research Institute, Aizawl: Firma KLM Pvt, 1932, p.561).

Sipai hote hian Palak Dil pana an lo kal lamah Mau satin Mauli Tlang an tihah chuan an vit phun hlawm a. Palak Dil ațanga an lo let leh lamah chuan Palak Dila thi ta Sipaite phun Mau te chu a let-ling zawngin a lo țo ta vek mai a!  Tun thleng khuan Mauli Tlanga mau te khu a chang leh a hnah te khu a letling zawng hlirin an țo zel nghe nghe a ni.

Tin, tunlai thleng pawha thilmak tak chhinchhiah tlak tak awm chu, Palak Dil tui hian Sen hun bik a nei țhin bawk. He Dil tui sen hun hi January leh February thlaah a ni duh bik. Tun hma 1990 hma lam kha chuan hetia Dil tui a sen hian a chheh vela khua Tongkalong, Phura leh Pala khua-ah te hian tlang hrileng, hritlang, luna leh mitna te an vei ngei ngei țhin a ni.

Kum 1991 January thla khan Tongkalong-ah Krismas leh Kum thar hmangin ka awm a. Hemi țum pawh hian Dil tui hi a sen phut mai a. Tongkalong ațang hian Palak Dil hi hla deuh mahse, a lan chian em avangin ka awm chhung kar khat chhung zawng chu kan thlir reng țhin a ni. Kan hawn lam chuan kan driver chu Dil lama kal turin ka ti a, Dil tui sen chu ka’n suak chhuak a, a hla ațanga a sen viau anga a lan laiin a hmunah leh han suahchhuah takah chuan a sen ai mahin tuihawk nu tak rawng hi a pawl zawk mahin ka hria. He Dil tui sen țhin hi Scienctific-a hrilfiah chi nge ni ang a, Dil Huai nen hian inzawmna a nei tak tak zawk ang? tih hi ngaihtuah leh chhui tham tak a ni.

Palak Dil chhung leh chungah khuan zanlai pelh hnu hian thil eng tak kal vel an hmu zeuh zeuh țhin bawk a. Hei hi Rulfepnei (Dragon) chaw zawng vak vel niin an ring ber ringawt. A chhan chu, hetia eng tak kal vel a awm lai leh a eng a chhuah lai hian tumah finfiah ngam an awm loh avangin, pipute ațanga an sawi leh rin dan Rulfepnei (Dragon) chaw zawng vak vel niin an ngai ta ber a ni. Tongkalonga ka cham chhung zan thum chu Dila thil eng tak kal vel țhin (Rulfepnei, Dragon nia an rin) chu hmuh ve ngei inringin zan khua-in, zing khawvar thlengin ka thlir țhin a. Mahse, ka en thla tih a hriat vang emaw ni? A rawn chhuak duh ta reng reng lova, engmah a awm tak loh avangin Rulfepnei chu ka hmuh loh phah ta nghe nghe niin ka hria.
Heng thil mak leh chanchin danglam tak tak avang hian tun hma chuan len den emaw, sangha man emaw, sava kah, ramsa kah te an serh hle țhin. Tunah erawhchuan hetiang thil avang a ni tia han puh dawt tur thil thleng hriat tur a awm khat tawh. Palak Dilah ngei pawh hian Len te dengin, Sangha te an man fo tawh a. Hei hi a chhan nia țhenkhat-in an rindan-ah chuan, Palak Dil Huai hian a chhuahsan tawh niin an ring a, țhenkhat thung chuan Chanchin Tha-in Dil Huai (Ramhuai) hi a rawn hneh (tlawm) tawh avangin, Lal Isua ringtute chu Dil huai hian a khawih na thei tawh lo niin an ngai ve thung a ni.  Tin, tlawhtute an tam tak vang nge, ramsa leh sava te pawh awlsam taka han hmuh mai tur an vang tan hle niin an sawi bawk.

6. Palak Dil Implications:

Palak Dil chungchang hi kan la sawi kim lovin, sawi tur a la tam hle naa duh tawk hnai mai ila. Palak Dil hian Zofate tan implications pawimawh tak tak a neihte zinga pathum chauh lo tarlang leh hram ila:

6.1. Spiritual Implication:

Palak Dil hian Mara fate tan thlarau lamah pawimawhna thuk tak a nei a. Palak Dil chu Pialral kalkawng a ni a. Mihring thlarau Pialral kal tur hian Palak Dil hi a paltlang ngei ngei țhin niin pipu ten an ring a ni.  Thlarau (ramhuai) awmna (chenna) hmun niin an ring bawk. Chuvangin, Mara fate tan chuan pipute sakhua, thawnthu leh rindan (religious beliefs and traditional practices) kan neih te a taka, lang theia min hriatpuitu (witness) chu Palak Dil hi a ni. Mara fate Kristian an nih hma kha chuan Palak Dil hian thlarau khawvelah Ramhuai leh Pialral a ngaihtuah tir a. Kristianna lo luh hnu erawhchuan, Ramhuai leh Pialral bakah, Vanram a ngaihtuah tir tel ta thung a ni.

6.2. Political Implication:

World Trade Centre tihchhiat a nih khan mihring nunna hlu tam tak luangral ta te, Building chhunga sum leh lehkha pawimawh tak tak kangral ta te bakah building man to tak kangral ta kha US sorkar ngeng chhun ber leh rilru tinatu ber a ni lo niin a lang. US sorkar rilru tinatu ber chu, khawvela Sorkar thiltithei ber Super Power nia a inhriat lai leh a pang tinatu awm thei lo tura a inngaih laia, Osama Bin Laden leh a pawlte chhiar tham lekin a inchhuan ruk vena ber World Trade Centre an han tichhe vek mai a, Pentagon an han tichhe nual lehnghal kha chu, US Sorkar tan chuan a tlawm thlakin a thinrim thlak tak meuh meuh a, an zak leh thinrim kha an kun ngawih ngawih ang tih a chiang a ni.
Hetiang deuh hian Palak Dil hi Zofate religious and political identity min petu a ni a (Mara fate tan a nil eh zual).  Palak Dil duhsaktu leh chawimawitu chuan Mizoram a hmangaih a, a țhatna tura thil a tih bakah, Zofate inpumkhatna a ngaihtuah tihna a ni. Palak Dil țhatna tur leh mawina tur ngaihtuah lova sawi hnawmtu chuan Zofate inpumkhatna a ngaih thah bakah Zo-hnahthlak hnam hrang hrang-te țhianah a insiam thei ngai dawn lo tihna a ni tel bawkin a lang. Tunah hian Palak Dil ngaihsak hlawh lo leh enkawl țhat mang lohva a awm hian implication tha lo dangte hi a nei em? tih pawh ngaihtuah tham a tling ta in a lang.

3. Cultural Implication:

Mizoram hian kan ram chhungah Tourist Spot atana itawm leh țha kan ngah lo hle a. Hmar lama awm ai khuan Chhim lamah awm ho hi Tourist Spot atana han chei tlak tak tak an ni zawk em aw tih tur an ni hlawm a. Kan sawi tak ang khan, Phawngpui tlang, Beinô (Chhimtuipui/Kolodyne) leh Palak Dil te hi Sorkarin țha tawp khawkin cheiin han enkawl sela, India ram chhunga mite chu sawi loh, khawvel ramdang ațang pawhin an rawn tlawh huai huai lovang tih tu nge sawi thei?
Tourist an lo tam chuan Mizoram Sorkar-in sum ala lut hnem dawn tihna a ni a, mipui pawhin sum lakluh mai bakah țhiante siamin nun khaw chhuah nana hmang pawh kan awm mahna le. Heng Tourist te kaltlang hian Mizo thil siamchhuah leh Mizo culture te hi khawvelah hriat an lo hlawh lehzual ngei dawn bawk dawn a ni. Tunah khuan, Palak Dil bul vela thingte an kit nual tawh a, ram ngaw chhah takin a hual thin kha a pan sawt ta hle a. Dil vengtu leh enkawltu awmna tur In țha tawk sak a, Lawng te chi leh Speed Boat te han dah nual a, Picnic spot leh intihlimna hrang hrang hmun atana han siam ve theih a chakawm hle a ni. Zoram Sorkara thuneitute leh sawi theitute an chet vat loh zawngin Palak Dil hian chhiat lam a pan tial tial dawn tih a chiang reng a ni. Palak Dil hi chei a lo nih a, Tourist spot țha tak a lo nih hunah chuan Zofate hi a hlawkpui tur berte kan ni.

7. Ngaihtuahzui Atan:

Mizorama Dil lian ber Palak Dil en tura lo kal i tum chuan a kawng chin leh senso zat tur awm chu hetiang hi a ni. Aizawl leh a chheh vel emaw, hmar lam ațanga lo kal tur chuan kawng a hla tham ve hle a. Aizawl ațangin Saiha hi Bus-in Zan khat kal a ni a. Maxi-cab leh motor te chuan ni leng ban tawk vel a ni. Bus-a kal tur chuan Bus fare, chaw ei man leh thingpui inna nen, Rs.800 (Maxi-cab chuan Rs.1000) vel-in Saiha i thleng phawt ang.

Saiha ațang hian Phura khua, Palak Dil hnai ber khua thleng turin Bus a service loh avangin, Maxi-cab chuan Rs.500-in i thleng thei ang. Mahnia motor hire chuan Rs.4000-6000 vel sen a ngai ang. Thawhkhawm Motor-a i chuang fuh hlauh a nih thung chuan Rs.300-400 vel lekin i thleng thei thung ang.  Phura khua ațang hian Palak Dil hi km 6 vel lek a ni a. Chuvangin, Palak Dil-a i riak duh kher te a nih loh chuan nilengin Dil bul velah a chet tlat theih a ni. Palak Dil-ah hian MADC sak Quest house a awm a, mahni mutbu tur inken chuan, a duh tan a riah theih bawk.

Saiha leh Phura inkar kawng hi Palak Dil vang chauh nilovin, Phura Zawl hi Mizoram chhimlam mara ram ei leh bara chawmtu ber, buh leh thlai te thar chhuaktu ber a nih avangin Sorkar in ngaihsak deuh seng chuan Mizoram changkanna kawng tur pakhat a ni.  Saiha leh Phura inkar hi Jeepable Road chauh anih avang leh fur lai phei chuan kal hlauhawm khawpin a chhia a.  A kawng țhat loh avang hian Thlai thar tam tak te chu hralhna tur awm hek lo, kum tin nuai tam tak man an țawih ral ta mai mai țhin a ni.

Kum 1998 ni ta-in ka hria, Mizoram Sorkar chuan a pawimawhna hriain, Saiha leh Phura inkar kawng hi Truckable Road-a siam turin a rawn ti a. Bus pawh an han kal luih tir ngial a.  Mahse, tunah khuan a hming leh thawm “Truckable Road” tih chauh chu record-a kan neih chu a ni a, a bak chu Jeepable road a la ni reng a ni.  Chuvangin, Palak Dil leh a chhehvel Phura Phaizawl khu Mizoram hnuk, Mizoram pumpui pawh chawm thei tur dinhmunah a la ding reng a ni tih hria-in mawhphurtute leh thuneituten ngaihsak deuh sela, hmasawnna tur kawng-te ngaihtuah nise thil duhawm tak niin alang.

PICS: Palak Dil thlalak hi ka hmuh chhun-te ka rawn dah. A neitu-pa ber “Official website of Mizoram Tourism Department” (http://mizotourism.nic.in/interest.htm) ah ka zawng a, Palak Dil thlalak hi pakhat mah zu han awm lova! Rih Dil thlalak erawhchu 3 lai an dah lawi!
 


comments | | Read More...

Sekibuhchhuak

Kan pi leh puten nun dan tha kawng tam tak thawnthu hmangin min hrilh a, Chemtâtrâwta thawnthu te hi han ngaihtuah ngun deuh chuan thu zirtir pawimawh tak a inphûm a. Chhûra thawnthute pawh hi awmze ril tak nei a ni fur mai. Kan hriat theuh pakhat han târ lang ila, thangthar zêlte tân thuro pawimawh tak a ni, a sekibuhchhuak thu kha. Kan hriat dan tlângpui chu hetiang hi a ni:

Chhûran chhuah lamah lo a nei a, Nâa’n tlâk lamah. Buh a lo hmin tan a, zîng lamah Chhûra buh an rawn tlân a, Nâa lo chu chawhnu tlai lamah an rawn tlan a. Sava a han hmuh chuan a lo mawnga thing kawrawng chu a zu dêng a, a phinah Phûngpuinu hian in a nei a. Phûngpui chuan ‘Hawng lâng maw, hawng lâng maw’ a rawn ti ta hlur mai a. Nâa chuan a hlau êm êm a, bak lêngin a tlân haw a. Chhûra nin an loa sava an vin thu chu an inhrilh a. Nâa chuan ‘Ka lo mawnga thing kawrawng ka zu dêng a, sava chuan an hlau a, vin zui pawh a ngai lo’ a ti a. Chhûra chuan a lo vin hahthlakzia a sawi ve a, Nâa chuan ‘Chuti chu lo inthleng mai ang hmiang’ a ti a, Chhûra chuan rem a ti ta a. A tûkah chuan Chhûra feh tur chu Nâa chuan, ‘Lo mawnga thing kawrawng mawlh kha vawm ang che’ tiin a chah a. Chhûra chu a zu feh a, sava chuan an lo tlan huai huai mai a, lo mawnga thing kawrawng chu a zu dêng dawt mai a. Phûngpui chuan, ‘Hawng lâng maw, hawng lâng maw’ a rawn ti khur khur a, Chhûra chuan ‘I duh leh hawng lâng la, sepui tiat tiatin hawng lâng dûrh dûrh rawh’ a tihsan mai a. Lung lian tak hian a zu dêng leh chawrh a, Phûngpui chuan ‘Naua lu lu khuai lai chih’ a rawn ti ta tuar mai a. Chhûra chuan, ‘Khuai lai la, khuai keh rem rum rawh’ a tihsan a.

Chhûra chuan engtizia nge tih thlithlai turin lo mawngah chuan a zu kal a, Phûngpui chu a lo chhuak hman a, a fate erawh chu an lo awm hiang a. A vaw hlum a, vut a barh a, rapah a rêp ta hlawm a. Phûngpui a lo hawn chuan a fate chu an lo thi zo vek ta si a, a thin a ur êm êm a, Chhûra man tur chuan a thawk ta a. Chhûra pawh khân Phûngpui a thin a rim ang tih a hria a, thlâm chungah a biru a. Phûngpuinu chu thlâmah chuan a lût a. Chhûra chu a lo awm si lo a, pipu-ah chuan a uai ta a,


‘Lui chhak tumbu ka veh hlana,
Ka cha rial bang lo dai e,
Tumbu hûk huk’ a ti a.

Pipu-ah chuan a uai nulh nulh a. Thlâm chung pawp atang chuan Chhûra chuan Phûngpuinu chhipsamah a thâm a, a ditipah chuan a khai bet ta reng a. ‘Heti hian ka man ang che a, naupang lawmah ka hawn ang chia, tualah an chaih lut lut mai ang che’ a ti a. Phûngpui chuan chutia an chaih chu a hlau hle a, ‘Chhûra, tlan lang’ a ti ta a. Chhûra chuan ‘Engin maw?’ a ti a.

Phûngpui : Tuthlawh hlo thlo theiin

Chhûra : Amahin a thlo thei em?

Phûngpui : Tha telin

Chhûra : Chutiang chu ka nei ve bawk

Phûngpui : Chhûra, tlan lang

Chhûra : Engin maw?

Phûngpui : Hreipui khuai tu theiin

Chhûra : Amahin a tu thei em?

Phûngpui : Tha nin

Chhûra : Chutiang chu ka nei ve bawk

Phûngpui : Chhûra, tlan lang

Chhûra : Engin maw?

Phûngpui : Sekibuhchhuakin

‘Sekibuhchhuak buh chhuak e, a lu lamah sa chhuak e, a mawng lamah buh chhuak e’ i ti ang a, chutiang chuan a lo chhuak mai ang’ a ti a.

Phûngpuinu inah chuan an kal a, a sawi ang chuan seki atang chuan buh leh sa a lo chhuak ta zut zut mai a. Chhûra chuan Phûngpuinu chu a chhuah a, Sekibuhchhuak chu a hawn ta a. A nupui fanau hmaah chuan ‘Sekibuhchhuak buh chhuak e …..’ a han ti a, a lo chhuak ta zawih zawih mai a, tui ti takin an ei ta a, an nu pawh chu buh den a ngaih dâwn tawh loh avangin a lâwm a, a nui har har a.

Nahaia te chhûng chuan Sekibuhchhuak chu an awt êm êm a, Chhûra hnênah chuan ‘Chhûra, i Sekibuhchhuak hi a tha êm a, roh hle rawh, i in a kan pawhin chuh hmasa ber ang che’ a ti a. Vaiza a hik nâl a, leikaah chuan a phah a, sumhmunah pate a hâl ta hluah mai a. ‘Chhûra, Chhûra, i in a kang e, i Sekibuhchhuak mawlh kha chuh rawh’ tiin a âu ta tung a. Chhûra chu hmanhmawh zetin Sekibuhchhuak nin chuan a tlân chhuak a, leika vaiza nâlah chuan a tawlhthlu a, a Sekibuhchhuak chu a paih ta bul a. Nahaia chuan a lo chhar vat a, ‘Chhûra duh loh Nâa’n nei nâng e’ a ti a, a neihsak ta a.

Chhûra chuan neih letsak dan a ngaihtuah a, Nâa tih ang bawk khân a sumhmunah pate a va hâl hluah a, ‘Nâa, i in a kang e, i Sekibuhchhuak mawlh kha han chuh rawh’ a ti a. Nâa chu chi rawt lung nin a lo tlân chhuak a, a tlu der a, Chhura ngalah chuan a vawm ta fawk a. Nâ a ti hle a, mittui parawl tuau chungin ‘Nâa duh loh Chhûra’n nei nâng e’ a ti a, chi rawt lung chu a nei ta a.

An chanchin zêl chiang tak hriat kan nei lo. Chhûra chu lal a ni ta hial a, an khaw pa neinung a ni. A thlahte pawh an hmuingîl zêl, kan hriat pakhat chu Mizo hausa hmasa Pachhûnga kha a ni. Hmarah pawh Chhûra thlah an ni a, an Sa an biak pawhin leilawn letlingin an dawh thin. Nahaia thlahte erawh chu an chanchin hriatzui eng mah kan nei lo. Sekibuhchhuak nei ta chu mi hausa tak, nei nung tak ni awm an ni, mahse hriatzui tur an awm lo.

Kan pi pute hian hetiang thil dangdai tak tak sawi tur an nei. Chepahakhâta chu pa a tling zo ngang lo a, a nupuiin vanah a lawnsan a, a vâkvai a. A fanuin a khawngaih a, belte phai thei lo an thlâksak a. Zâwng rual khat hian khuang an nei a, a pachal hian a kawl a. An thei tlan chu a hmin loh pawhin,

Zâr khat hmin raw,
Zâr khat hmin raw – pip.

tiin a khuang chu a han bêng a, a hmin ta zêl a. Maurawkila leh a ui chuan an hmu a, an thâwng thut a, zâwng chuan an tlansan a, zâwng khuang chu an nei ta a. A duh apiang a han chham a, khuang chu a han bêng a, ‘pip’ a tih veleh a duh ang chu a lo thleng zêl a. Amah thah tum tam fe an lo kal a, ‘Thi raw pip’ a han ti a, a khuang a ben chuan an thi duak zêl bawk a. Pûkzîng rama pûkah a thi a, chutah chuan a zâwng khuang chu a la awm an ti.

Rairahtêa chuan Rûlhreua a chhanhim a, lawmmanah ‘Mamite’ a pe a, chumi hmanga a duh thu a sam apiang, a sawi ang chuan a lo thleng zêl a. Vai lal fanu meuh pawh nupuiah a nei ta a ni.

Mizo chang lo pawhin hna thawk hah loa duh ang ang neih hi an lo châk hlawm. Sâp thawnthu Aladdin-a khawnvar an tih pawh han nuai hlek chuan khawnvar chhiahhlawh huai lian pui a lo lang a, duh ang ang an tihtîr mai a ni.

Pûkzîng ram zîm têa pûk awm zawng zawnga lûtin Maurawkila zâwng khuang zawng ila, kan pi pute chuan min nuihzat hle ang. Zâwng khuang emaw Sekibuhchhuak emaw neih ai chuan tuthlawh hlo thlo thei vuan a, chi rawt lung nei an dingchang zâwk dâwn tih min zirtîr an tum a ni.

Keini tûnlai thangtharte hian vai Sekibuhchhuak neih tumin kan phe ta suau suau a nih hi. Compensation âtin kan â a, tihawm loh tak tak te pawh kan ti ta a ni lâwm ni? Pi pute thuchah hi i ngaihtuah nawn teh ang u.

Kan Bible-ah chuan Paulan, ‘Hnathawk peih lo chuan ei pawh ei suh se’ a ti a. Isua riltâm thlêmtu chuan Sekibuhchhuak lektîr a tum a, a chhanna chu, ‘Mihring hi chhang ringawt ringin an nung tur a ni lo, Pathian ka atanga thuchhuak tinrêng an ring bawk tur a ni’ a tihsan a. Mi thenkhatin ‘bawk’ tih hi ‘ve’ tihna ang lekah an ngaisual palh a, a sawi tak an hmu fiah chiah lo. Mau a tâm a, buh kan thar lo a, vai buh kan ‘ring’ (ei) a. Ring (ei) lo ila kan thi mai ang, kan ei ngei tur a ni. Chutiang bawkin mihring hi a nih ang tura a nun theih nân Pathian kâ atanga thu tinrêng chhuak – hlemhlêt loh te, thamna lâk loh te, dikna ngainat te, hleih nei loa roril te – a chhûngrilah a chaw lût ngei ngei tur a ni, chutiang a nih loh chuan mihring a tling lo a ni. Bâwng chu hnim ringin a nung, a tân a tâwk, mihring erawh chuan kan chhûngril nun nân Pathian thu kan ei (ring) ngei tur a ni.

comments | | Read More...

Liandova te Unau

Liandova leh Tuaisiala hi unau an ni a, Liandova hi a upa zawk a. An nu hovin an hmeithai a, an rethei em em a. Chutih nâk alai chuan an nu chuan pasal dang a neihsan daih mai a. Liandova te unau chu an lungngai em em mai a, an ṭap an ṭap ṭhin a. A nu kal dawnin Liandova chuan, “Ka nu kal suh, i kalin keini engtin nge kan lo awm ang, rilṭamin kan thi mai ang asin, engmah thawk thei pawh kan la ni si lo va,” a ti kiang kiang a. A nu chuan, “In awm awmin in awm ang a, in than thanin in lo thang ang a, nangni pahnih vanga pasal neih loh ka duh hlei nêm,” a ti mauh mai a, a kalsan lui ta a. Tichuan an unau chuan an ṭap an ṭap mai a.

        Ṭah ṭahin engmah a sâwt si lo va, a tawpah chuan Liandova chuan a rilru a tikhauh va, “Haw rawh Tuaisial, ṭap ṭap tawh suh, ei tur zawn a ṭul. Mi ina inhlawhna kan zawn loh leh bahra laih tur a ni,” a ti a. Tichuan a changin bahra an lai a, a changin mi inah an inhlawh ṭhin a. Liandova chuan ama eikhawp chu khawiah pawh a hlawh thei zel a. Mahse Tuaisiala chu kêp zel a ngai si a, chu chu an inhlawhna ten an awih si lo va, a nau chu a buaipui em em mai a. Bahra an laih changte chuan mi hriamhrei leh hmanrua hawh chawp a ṭul a, an thil hawh manah an bahra laih sate chu an chhuhsak leh ṭeuh ṭhin a. Tuaisiala chu engmah ti tham a la ni lo va, Liandova chauh chu a laitu a ni mai a. An unau kham khawp pawh an chang thei ṭhin lo va. Rethei tak chaw kaw puar ei tur nei lovin an awm ṭhin a.

        Liandova chu mi buh vêng tur leh sa vêng tur te hian a va inhlawh ṭhin a, ama ei khawp bâl te a hlawh thei a. Tualsiala chuan a kalna apiangah a zui ve zel a. An inhlawhna ina chaw ei tura Liandova a kal te hian, Tuaisiala chu in hnuai lamah a luhtir a, “Tikhan, in hnuaiah ngawi rengin sut âwng zawnah lo awm la, bâl ka rawn thlak ṭhin ang a, chu chu i lo ei ve zel dawn nia,” a ti a. Chutia an tih loh chuan miin an unau ei tur chu an pe phal si lo va.

        A nau chu Liandova chuan a khawngaih em em a, ei tur a hmuh apiang a pe ve zel a. Vawi khat chu chutia bâl an inrawlruk ṭhin chu Tuaisiala a lo ngampa ta deuh a, a â bawk si a, “Ka u, a lian lian kha han thlak rawh,” a ti roh va. Chu veleh a neitute chuan an hre ta a, Liandova chu an hau hrep a, “Bâl i heh kan tih ṭhin hi, i nau i lo râwlruk zuk nia le, nangni hrawk phir kan chawm peih awzawng lo a che u, chhuak hmanhmawh rawh u,” an ti a, an hnawk chhuak ta nghal a.

        Liandova chuan hrawk hlawhna dang a zawng zel a. Mahse Tuaisiala a kêp tih an hriat veleh a hnawng zel ṭhin a. Mi ramchhuahnaah te hian mi hnung zuiin an kal ve ṭhin a. Mahse an hlawhtlin ṭumte pawh chuan a ruhkawl, a ti awm mang hlei lo chauh hi an chan tâwk a ni ṭhin a. Chutianga miin a ruhkawl an pek khawm te chu Liandova chuan an kawmchar papui chhungah a khung khawm zel a.
        Ni khua a lo rei a, thing delh loh, lung delh loh na nâ nâ chu an lo fel ve ta tial tial a. Ni khat chu ei tur an nei hauh tawh lo va, inhlawhna tur remchang an hmu bawk si lo va, an vak an vak mai a. An vahna lamah chuan mim fang khat hi Liandova chuan an chhar hlauh mai a, a lawm em em a. An uanu chuan an inphel ta a.

        Tuaisiala chu a rilṭam ṭum te hian a u hnenah chaw a ngen a, a ṭap leh mai ṭhin a. A naupang a, a â bawk a, a u chu a timangang thei em em mai ṭhin a. Chutichung chuan Liandova chuan, “Tuaisial, lungngai mah ta che, zângkhua a la bungbu thei alawm, chunga Pathianin bawkkhupin min en reng a nia,” a ti vei reuh ṭhin a.

        Vawi khat chu Liandova chu mi buh vengin a inhlawh a, a buh vên pah chuan saihlum a hrual a, a sihlumah chuan  buh chu a hrual hnan zel a. Tichuan buhhum nena hrual saihlum tam tak a nei ta a. Lo vah a lo hun a, mi tlang kawng bul, kawtchhuah sirah chuan Liandova chuan pipu a suih ta a. Mi feh kal tur leh hâwng tur lam te an chawl a, pipuah chuan an uai ṭhin a. Chutia an uai hlân chuan Liandova chuan an hreipui leh chemte chu a lo hmang a, chumi bul vel chu lovah a vât ve ṭhin a. Sawntlung ṭhuam thum leh a vel zim tê chu a vât zo ve thei a. Buh tuh a lo hun chuan buh hum nena a hrual belh bawm a saihlum zawng zawng chu sawntlung pangah chuan a perh bei khat ta vek a. Chung chu a hunah chuan an lo ṭo va, a ṭha hle nghe nghe a. Tin, pipu kha a la suih reng a, chuta uai apiangte tutlawh chu a hmang hawh a, a thlo zo ve thei ta a.

        Ni khat chu an thlawhlaia an awm lai chuan choâk hian rul a rawn pu a, an lo chungah chuan a lo thlawk a. Chu chu Liandova te unau chuan an hmu a, an lo au vak vak a, choâk chuan a thlauh ta a. An va char a, Khuavâng-rul a lo ni a, hnahthialin an fun a, thlâm liangah chuan an zep ta a.

        Chuta chin cu Khuavâng pitar tê hian an awm loh hlan chuan buh chang rum leh sa hi Liandova te uanu tan a lo chhumsak diam ṭhin a. Anni uanu chuan a ngaihna reng reng an hre lo va. Mi dah a ni ang tih te an hlau va, ei pawh an ei ṭha ngam ṭhin lo va. Mahse a awm fo avang chuan an ei zel tho va. Nakinah chuan an châng a, an enthla ta a. Pitar tê hi a lo kal a, an rawng chu a bawl leh ta melh melh a. A tih zawh veleh chuan an man ta a. “Nangmah hi a ni maw ni tin kan tana ei tur min lo siamsak ṭhin hi ni, engtizia nge ni le?” an ti a. Ani chuan, “Hmân nia choâkin a put rul in auh thlak kha ka fa a ni a, in lo chhan chhuak a, puan tharin in lo tuam lum a, dam takin ka hmu leh a, ka lawm em em a; chuvangin in tan thil ṭha tih ve ka duh a, in ei tur ka rawn siamsak che u a nih hi,” a ti a.

        Liandova te uanu chuan an hnena awmah an ngên a. Mahse Khuavang pitar chuan, “In hnenah zawng ka awm thei lo vang, amaherawhchu min ngaih chang apiangin min ko ula, ‘Ka pi tê kha ka va ngai em ve aw’ han ti ula, nangmahni ṭanpui turin ka lo kal zel ang,” a ti a, a kalsan ta a.

        Ṭum khat chu an khuate ramchhuak hi Liandova te uanu chuan an zui ve a. An kal kawngah chuan saphai lian zet mai hi a lo inkham a, thingtuluang emaw tiin an kân zel a. A hnuhnung berah Tualsiala chuan a rawn kân ve a, che hrut hian a hria a, a han en ngun a, a mit khap fuk hi a hmu ta a. a hlau va, a tlan a, a u hnenah chuan, “Kan thingtuluang kân khan mit a nei a, chet pawh a che hrut asin,” a ti roh va. “Awih loh loh tur sawi reng reng suh, ngawi mai mai rawh,” a ti a. Saphai a nih chu a ring a, mahse zêp bopui mai mai ṭha zawkin a hria a ni.

        Nakin deuhvan chuan ramchhuakho chu an châwl a, an ṭhu khawm a. Tualsiala chuan a thil hmuh kha mak a ti deuh va, a la â si a, a sawi leh ta mai a, “Nichina kan thingtuluang kân khan mit a nei a,” a han ti a. A u chuan a lo chhâng thuai a, “Dâwt dâwt a nih chu, khawia thingtuluang mahin mit va neih lêk loh tur, i ât vang a nih roh chu, a kau pawh a ni ang chu,” tih pah chuan, Tuaisiala chu a han sik ru hlawk a. Tuaisiala pui chuan min khap a duh tih a hre thiam hauh lo va, “Awiah a, eng nge maw min sih rawk chu le, mit a nei ngat nia maw le, chêt pawh a che thei asin, ka ât vang a ni teuh lo em mai,” tiin a la ṭang khu khu a.

        An ṭhiante chuan an han zawt chiang ta a, saphai a nih chu an ring ṭheuh va. Liandova hlauh ang ngei chuan, “I va en ang khai, saphai a nih chuan i that ang khai, a sa i chan nghal ang u. A nih loh leh Tuaisiala hi kan vêl hrep dawn nia,” an ti a. Liandova chu a lungawi lo hle mai a, a lo tleng bo tawh te pawh a ni thei ang tih te a ring a. Tuaisiala tan chuan a hlauhpui bawk a.

        A hmun an va thlen chuan a lo la awm reng a. Tichuan an that a, an chan ta nghal a. Liandova rin ang ngeiin a sa ṭha chu anni unau chu an pe ve phal lo a. A pumpui leh ril bawr chu an pe a, “Kha kha in chan tawk a nih kha, lui mawng lamah tlân thla rawh u, in uih e,” an ti a.

        Liandova chuan rethei a inti em em a, a lung a chhia a, a ṭap a ṭap ta mai a. Tuaisiala erawh chuan rethei intih nachang a hre ve lo va, an sa chante chu a sa chhe lai a ni tih a hre thiam ve lo va. Sa pumpui chu tlahthi chuan a zuk zai ṭhin a, a ri rêt rêt a. A u hnenah chuan, “Ka u ṭap ṭap teh suh, chu eng emaw ni ka zai ri rêt rêt a nia, dâr a ni awm e,” a ti ṭhin a. Liandova chuan, “Khawia dâr mah khatah va awm loh tur, i ât vang vek a nih hi,” a ti a, a lungawi thei der lo va.

        Tuaisiala chuan a zai ngut ngut a, a tawpah a zai ṭet ta hlawl mai a, a chhungah chuan ṭhi leh dâr hlir a lo awm tak tak a. Tichuan an ṭhiante hmuh leh kha an hlau ve ta thung a, lui mawng lehzual chu an panpui ta sauh sauh va. An saphai thah kha khawchhak sumd^wng, mi hausa tak mai Singaia dawlhtu a lo ni a. Tichuan Liandova te unau chuan ṭhi leh dâr an ngah ta em em mai a.

        An tapkâwm an ker a, tah cuan an d^rte chu an thukru ta vek a. An ṭhite chu an thulah a khat ṭeuhvin an beng bawk a. Anni unau pawh chu an awm ngaiin an awm a, an zêp tlat a. Chuti lo chu an chhuhsak mai ang tih an hlau va. Tumahin an thil neih chu an hre lo a ni.

        Buh seng a lo hun a, Liandova te unau chu an thl^mah an va kal a, Liandova chu a lungleng viau mai a, “Ka pi tê kha ka va ngai em ve aw,” a han ti a. Vau aṭangin Khuavâng pitar tê kha a lo chhuak a. An hnenah chuan, “Eng nge in duh le?” a rawn ti a. Liandova chuan, “A, hei buh seng te a lo hun ta a, kan buh te min sengpui la kan ti a ni e, engmah hriamhrei leh hmanruate kan nei ve si lova,” a ti a. Khuavang pitar tê chuan, “Aw le, a nih tak chu, naktukah buh sengpuiah a khuain mi sâwm ula, in buh sengna hmunah chuan ka lo lâm ang a, tichuan buh chu nilenga seng tur a awm mai dawn nia. Amaherawhchu nangni uanu chuan min nuih hlek suh ang che u; chuti lo chu in buh seng tur a awm lo mai ang,” a ti a. “Awle,” an ti a.

        A khua chuan buh seng turin an sâwm ta a. An buh seng ni chuan nu pui pui te hian, “Liandova te unau lo, âr hmai tia lek te chu nau chaw hmuam chung pawhin kan seng zo lawk mai ang chu,” an ti a. Nau chaw hmuam chung te chuan an lo thawk a. An han seng ta a, Khuavang pitar tê kha an hmaah chuan a lo lam a, a lo su hliau hliau reng a. Chutih chhung zawng chuan an seng zo thei ta lo va, nu nau chaw hmuam te chuan an chhâk zell zul ta mai a. Nakinah chuan ni chu a lo thlang her ta bawih a, khua chu a lo tlai lam ta a. Tuaisiala buh seng ning chuan, “Ka pi tê reuh chu e,” a ti a, a han nuih ta a. Chu veleh chuan an buh seng tur zawng zawng chu a awm lo ta duak mai a, an zo chu a ni ta a. Liandova te uanu chuan an kum khat ei dawn lai buh an nei ve ta a. An la rethei hle chungin vanneihna eng eng emaw an tâwk hret hret ṭan ta a ni.

        Hetih hunlai vek hian, khaw danga lal ropui tak Lêrsia leh a hote chu Liandova te khuaah an zin a. An lalber Lersia chuan khua an thlen dawn chuan, “Miin min hre teh rêng emaw,” a ti a. Kângṭhaiin a invaw vual vek mai a, phâr ang mai hian a paw hruah a. Chuti chung chuan khuaah an lut ta a.

        Liandova te khuaa mite chuan Lersia thlen chu an châk ṭheuh a. Mahse tuman an hre si lo va. Lersia a ni mahna tiin a hote zawk chu, “Nang ka inah lo thleng rawh,” an ti a, an kai darh zo ta vek a. An lalber chu a chuang ta reng mai a. Liandova te unau chuan Lersia chu an han kai ve ta a, “Ka pu, kan inah lo thleng rawh, ei tur engmah kan nei lo nâ a, kan mei lum tal rawn ai ve rawh khai,” an ti a. Lersia chuan, “Aw le, a va lawmawm ve le, ei tur zawng lungngai suh u, keiman ka nei e,” a ti a, a zui ta a.

        In chhung an thlen chuan Lersia chuan a zupeng chu a han phawrh a, “Ka zu hi in teh u khai,” a ti a. Liandova te unau chu a han intir a. A thlum tui em em mai a. Tuaisiala pui chu a ngawi vung vung a, “A, a va thlum em, Lêrsia khawmchar zu an tih pawh heti lo liam hian a thlum bik lo vang,” a ti ta roh va. An mikhualpa chuan, “Keimah hi Lêrsia chu ka nih hi, pawnah sawn va chhuak la, ‘Lersia kan thleng e’ va ti rawh,” a ti a. Liandova chuan a fiamthu emaw a ti a. Tuaisiala chu an luhka tlâng sângah chuan a va ding a, “Lêrsia kan thleng e” tiin a va au ta vak a.

        Nakinah chuan mite an lo kal a, Lêrsia chu an va kai a, “Hawh ka inah lo thleng rawh, ar ka talh ang che, he mite zawng an mi chhe em a, ei tur pawh an neih loh hi,” te an ti a; a ṭhenin “Vawk ka talh ang che,” an rawn ti bawk a, an sawm huai huai mai a. Lêrsia chuan tuma kohna chu a zâwm duh tawh lo va, “Keini putuza hi kan inphu tawk a ni e,” a ti a. Zanriahah chuan Lêrsia buh fun leh sa fun te chu an ei a, a tuk thlenga an ei tur chu a lo nei a. Lêrsia chaw an han ei chu Tualsiala chuan tui a tikhawp a, a bâr apiang hian, “A va han tui tehlul em! Van te pawh a pit dawr tia lekin a ni ka hmuh,” a ti roh ṭhin a.
        Lêrsia chu a haw dawn ta a, Liandova te unau hnenah chuan, “In chungah ka lawm em mai a, ka khuaah lo kal ula, sial ka lo puichhuah ang che u,” a ti ta a. Tichuan Liandova te unau chuan Lêrsia chu an zui haw ta a, a inah chuan an thleng ve ta thung a. Ei tur ṭha tak tak leh tui tak tak a eitir a, nuam an ti em em mai a.

        Liandova te unau chu an haw a lo hun dawn ta a. Liandova chu Lêrsia kawmchhak hmeithai inah chuan a han lêng a, “Ka pi, hei Lêrsia hian, ‘Sial ka puichhuah ang che u,’ a ti a, se eng khu nge maw ṭha ber dawn le?” tiin a han râwn a. Chu hmeithai chuan, “E, Taite, min râwn nachang i hria chu i fing hle mai a; tu man Lêrsia se chi ṭha ber an hre lo asin, a hre ber ka ni ang, min râwn fuh hle mai, se pa lian pui pui leh se pui lian pui pui te a huangah an awm khup ang a, chung chu hling duh hlek lo la, a hnuhnung berah kelpa tiat lek, favai zingah chil ula, a lo tho tarh tarh ang a, chu chu hling ang che u. Chu chu a se chi ṭha ber, thlakipa no nei thei chu a ni,” a ti a. Liandova chuan, “Aw le,” a ti a, a hre ta rân a.

        An haw dawn tukah chuan Lêrsia chuan Liandova hnenah, “Khu, ka se huang chhunga se awm zinga mi khu in duh ber zuk hling rawh u le,” a ti a, a luhkaah chuan a ṭhu vung vung a, a en ve reng a. Liandova chuan hrui a la a, se kawngkaah chuan a lo châng a. Tuaisiala chu a va khalh chhuahtir a. Se pa lian pui pui te chu Tuaisiala chuan a duh khawp a, “Ka u, kha kha hling rawh, kha tak kha lo hling rawh,” a ti chel chul mai a. Liandova lah chuan, “Ka hlin ṭhelh,” a ti ṭhin a, a chhuah zel a, a hling fuh duh hlek lo mai a. A hnuhnung berah chuan a pa chal lian deuh mai a la awm a, Tuaisiala chuan, “Ka u, hei hi chu lo hling ngei tawh rawh, a dang a awm tawh hlek lo a nia,” a ti a, a khalh chhuak ruau ruau mai a. Huang kawngka a hnai deuh velah chuan, “Ka u, hling rawh, ka u, hling rawh,” a ti a, a râk chul mai a. Liandova chuan muangchang hian, “A khaih! Ka hlin ṭhelh,” a ti leh ta a. Tuaisiala chu a ṭap ta a, “Ka u zawng i sual em mai, i hling fuh duh lo zel a, a dang pawh a awm tawh si lo,” a ti a, a ṭap pur mai a.

        Liandova chuan, “Tuaisial, lungngai mah ta che, keini unau phu tawk zawng khang lai favai kha han chil la, a lo awm leh mai ta ve ang,” a ti a. Tuaisiala chuan beisei tawh lo chung hian a han chil a, kelpui tiat lek sepui chu a lo la awm a, a lo tho tarh tarh a, chu chu Liandova chuan a hling ta a. Tuaisiala chu a lungawi lo em em mai a, “Ka u zawng a lian ṭha i hling duh lo va, a chhe ber kher i hling a…” a ti a, a phun nung nung mai a. Mahse Liandova chuan a thlêm a, “Keini zawng mi chhia kan nih hi, a lian pui pui te chu kan phu hlei nem, hei hi kan phu tawk lek a nih hi,” a ti a. A kai a, an kalpui ta a.

        Lêrsia chuan, “Kha, ka se chi ṭha ber in la ta a ni a, Pathianin mal a sawm dawn che u nia,” a ti a. Liandova finzia chu mak a ti a, a en zui vawng vawng mai a. An kal liam ta a. Lêrsia se chi ṭha an lak chu an khuaah pawh an kai lut lo va, tuma hmuh lohvin ramhnuai sih zau takah an dah a, an hung tlat a. Tu man sial an nei tih pawh an hre lo va.

        Thla tin hian Liandova chuan se en tirin Tuaisiala chu a tir a, notê thar hi a lo nei ziah mai a. Se note thar chu Tuaisial chuan sakhi emaw a ti a. A haw hnu chuan a u hnenah, “I e ka u, kan se huangah khan sakhi a lo awm ve reuh va, a zuang zek zek mai,” a ti ṭhin a. A u chuan, “Duh leh tichuan lo awm ve mai mai rawh se,” a tihsan ṭhin a. Rei vak lo chhungin Liandova te unau chuan sial an ngah ta em em mai a.

        Liandova te unau chu a rukin an hausa ta hle mai a. Mahse tuman an hausakzia an la hre lo va. A chang chang hian an dâr neih kha an tum ṭhin a. Mite chuan an dâr tum ri chu an hria a, an kal hnai a, kawngka aṭang hian:
“Liando te unau unau,
Dar ze nge in tum in tum?”
an ti a, an rawn zâwt ṭhin a. Anni chuan an dâr chu an thukru leh thuai a, bur chhia an vaw bel bel a:
“Dar zeng mah kan tum lo ve,
Liando bur chhe te kan tum kan tum”
tiin an lo chhang ṭhin a.

        Ni khua a lo ei a, Liandova chu a lo tlangval ve ta a. An hausak dan chu an la fanu Tuaichawngi chuan a rukin a lo hre vek mai a. Chuvang chuan Liandova chu a ngaizawng ta em em a, pasala neih a duh viau mai a. Tuaichawngi chu a hmel a ṭha hle a, a nu leh pa pawhin an chhuang hle a. An lalpa chuan, “Ka fanu Tuaichawngi hi a pasal duh ber kan khaw tlangval zinga mi ka thlantir dawn a ni, tlangval zawng zawng hnatlanga kal vek tur, an lo haw lam chu kawtchhuahah a pasal tur a duh ber a lo kâwk ang a, puanrin a lo pe ang,” a ti a.

        An ni ruatah chuan tlangval zawng zawng chu kal tur an tihna lamah an kal vek a. Liandova te unau pawh chuan, “Mi sahmim tipuarah pawh i kal ve mai mai ang hmiang,” an ti a, an kal ve ta a. Tlai lamah chuan a nu leh pa te nen kawtchhuahah chuan Tuaichawngi te chu an lo awm a, an khaw upate pawh an awm khup bawk a. Tlangvalho chu an lo haw zung zung a, Tuaichawngi chu kawng sirah chuan a lo ding reng a. An khaw miṭha fate leh tlangval hmelṭha pui pui te chu an lo kal zung zung mai a; mahse Tuaichanwgi chuan tumah a lo uksak hlek lo mai a.

        A tâwpah chuan  a hnuhnung berah Liandova te unau chu an lo kal ve hnâ hnâ a, Tuaichawngi chuan Liandova chu a lo kâwk a, “Hei hi ka pasal tur duh ber chu a ni,” a ti a, a puanrin ken chu a pe ta a. Tuaichawngi pa chu a thinur ta em em a, a ang a, “Ka khaw mi ṭha fate leh tlangval dang hei zozai zingah ka khaw mi che ber kher leh rethei ber maw i thlan chu! Tuaichawng, i hamṭha lo vang e,” a ti a, a kawhna kut zungchal chu a tansak ta a.

        Tuaichawngi chu a pa te in lama haw a ngam ta lo va, Liandova nen chuan an inzui haw ta a, an innei ta nghal a. Tuaichawngi pa chuan a fanu man atan, “Sial, ka se huang su darh khawp leh ṭhi, ka thuambân uai tliak zo min pe tur a ni,” tiin Liandova hnenah a ngen eltiang ta a.

        Liandova te unau chuan Tuaichawngi man chu an pek a lo ṭul ta a. Mahse an ṭhi neih zawng zawng thil loh vek a ni si a, thilna tur la pawh an nei lo va. Tuaichawngi chuan a nu hnenah latui a han dil a, “Latui min lo pe ta che ka nu,” a ti a. A nu chuan latui pakhat a lo pe a, mahse chu chuan a daih teuh si lo va. Ni tin hian a dil ziah mai a. A nu chuan, “Engah nge maw i hman zawh zozai le?” a lo ti a. Tuaichawngi chuan, “A, ka nu, an puan a lo chhe nasa em alawm mawle,” a ti mai a.

        A nu chuan a ringhlel ta deuh va, a va bih ru ta a. Tuaichawngi chuan Liandova te unau puanchhia awzawng a lo ṭhui lo va, ṭhi a lo thil a lo ni zawk a. A thil sa chu tam tak hi a lo inbang nghung tawh mai a, la thil leh tur chu thlangrâah a vum tun hian a la awm bawk a. Chuta chin chu Tuaichawngi nu chu a lawm rilru ta viau mai a. Tuaichawngi’n latui a va dil leh te chuan ui lo takin a lo pe a, “A daih loh leh han lam leh zel rawh aw, Chemtê,” a ti ṭhin a.

        An ṭhi thil chu tam tawka an hriat veleh Tuaichawngi pa hnenah an kalpui ta a. An thuambânah chuan an bâng a, a hnuhnung berah chuan ṭhipui hrui fual delh dawlh hi Liandova chuan a han bâng leh hnawk mai a, a uai tliak ta a, tawk an ti ta a.

        Sial pek leh tur a ni ta a. An khaw tlangval fel deuh deuh te chu Tuaisialan a hruai a, ramhnuaia an se huanga mi chu an zuk khalh chhuak ta dum dum mai a. Tuaichawngi pa se huangah chuan an khalh lut a, a hnuhnung ber tilah chuan Tuaisialan sairawkherhin a han perh pawp mai a, chu chuan a phin buai a, Tuaichawngi pa se huang chu a su darh ta vek mai a. Tichuan Liandova chuan Tuaichawngi man chu a tlâk ta a.

        Liandova leh Tuaichawngi chu an induh em em a, hlim tak leh lawm takin an awm dun zel a. Kum thum an inneih hnu cuan fapa ṭha tak an hring a, an lawm em em a. Tichuan khuangchawi an tum ta a. An laina zawng zawng, hla taka mite pawh an chah khawm vek a. Liandova nu pawh kha an chah ve a. An khuangchawina tur chu hlim takin an buatsaih mup mup mai a, a khaw mipui chu an hlim em em a.

        An tihpui ni, Liandova te chhung Khuang chunga an chuan ni chu a lo thleng a, mi zawng zawngin ruai an ṭheh hum hum a. Tlaiah chuan Liandova te chhung chu khuanghlâng chungah chuan an chuang a, mite chuan an zâwn a, an uarpui em em a, an sêp vuh vuh mai a. Tuaichawngi chuan ṭhite a vawrh ur ur a, an inchuh huai huai a. A kut zungchal a pa tan bulhsak kha a vilik a, a pa hnenah chuan, “En teh ka pa, min tansak hi,” a ti a, a lek valh valh mai a. A pa chu a hrilhhaiin a zak deuh hle mai a.

        Nakinah chuan Liandova chuan an kawmchar banglai chhunga papui chhunga saruhkawl dah khawm, an retheih laia mi pek khawm kha a va la chhuak a, mual laiah chuan a chhung ta ruih a, “Hei, kan retheih laia in sa min hleh khawm kha a nih hi,” a ti a. Mite chu an zak a, an haw zo ta a.

        Tin, a nu an chah kha Khuangchawi ṭiak hnu ni thum niin a lo thleng ve chauh va. Liandova te in chu lal in ang maia sei pui hi a lo ni tawh a, chhiahhlawhte lah a ngah hle mai a. A nu kha a lut zak a, kaiṭênah a ding reng a. Chhiahhlawhte chuan, “Ka pi, lo lut rawh,” an ti a, an kai lut ta a. Ani chuan Liandova te unau ei atan tiin laiking rêp te, fafu bung leh bâl te a phur vei

        A kal ta chu kawtchhuah a va thleng a, Liandova te khaw lam chu a lehhawi a, a ding a, a inngaihtuah a, “Aw, Liandova te unau heti taka an lo ropui ta mai tak chu,” a ti a, a zak lutuk chu a rilru a mit sulh a, a tlu tawp a, a thi chu a ni ta reng mai a.

        Liandova te unau erawh chu hlim leh lawm takin, fanau maltluan chawiin an awm zel a ni. Tichuan an retheih em em laia Liandova’n a nau Tuaisiala a ṭawng thlamuanna, “Tuaisial, lungngai mah ta che, zângkhua a la bungbu thei a nia,” a tih te, “Chung Pathianin bawkkhupin min en reng alawm,” a tih te chu a tak takin a lo thleng ta a ni.
comments | | Read More...
 
Design Template by Ell Cee Renthlei | Support by creating website | Powered by Blogger